Φευγάτε! (α’ μέρος)

Γιάννης Μπεράτης

«Το πλατύ ποτάμι»

(Απρίλης 1941. Αλβανικό μέτωπο)

Το άλλο απόγευμα μας ήρθε – εντελώς αναπάντεχα – η είδηση πως φεύγουμε. Είδηση ήτανε, φήμη˙ όχι διαταγή –γιατί κανένας δεν ήξερε τι του γινόταν και πώς είχε διαδοθεί. Μας την έφερε ο Νίκος ο στρατιώτης μου, που ερχόταν λαχανιασμένος, βιαστικά, από κάτω. Δεν πιστεύαμε στην αρχή, δεν θέλαμε να πιστέψομε, γιατί ήταν και μια μεγάλη αναποδιά για μας, έτσι, που ακριβώς σήμερα το πρωί είχαμε δώσει, επιτέλους, για να ξεψειριάσουν λίγο, όλα μας τα ρούχα, ακόμη και τις κυλότες μας, σε μια δίπλα γυναίκα, να τα βάλει μπουγάδα.

Ντυθήκαμε όπως-όπως βιαστικά (είχαν πολύ ζόρι για να μπουν όλα τούτα τα μουσκεμένα ρούχα), στιβάξαμε γρήγορα όσα περισσεύανε στους σάκκους και τα σακκίδια, που σε λίγο άρχισαν να στάζουν, και τραβήξαμε αμέσως για κάτω. Απ’ όλες τις άλλες μεριές πλήθος άλλοι κατηφορίζανε κ’ ήτανε μια γενική αναστάτωση.

Είχε αρχίσει να ψιλοβρέχει. Ο στενός δρόμος που περνούσε ακριβώς μπρος στο Μάζι και που η μεριά του τραβούσε για την Κόνιτσα, κ’ η άλλη του ερχόταν απ’ τη Μέρτζανη, μυρμήγκιαζε από στρατιώτες κι αξιωματικούς που ’χαν φορτωθεί επάνω τους όλα τα πράματά τους, μ’ ακουμπισμένο μπρος στα πόδια τους ό,τι δε χωρούσε πια σε πλάτη και χέρια. Μια σύμπαγη βαβούρα ανέβαινε απ’ όλες μαζί τις ανάκατες ομιλίες, κι εδώ κι εκεί, μες απ’ όλη τούτη την πήχτρα, ξετινάζονταν ξάφνου, μοναχικές, κάτι παράτονες κραυγές, σαν βιαστικά καλέσματα. Τους βλέπαμε, ακόμη από ψηλά, να ’χουν ξεχειλίσει και στα δίπλα χωράφια, μ’ όλα τα βλέμματα στραμμένα κατά τη μεριά της Μέρτζανης.

Στα δυο πλάγια του δρόμου, δίπλα στα χαντάκια, και σε μεγάλο μάκρος, ήτανε στιβαγμένο σ’ ένα αφάνταστο μπέρδεμα ό,τι υλικό είχε κουβαληθεί απ’ το Μπαντλόνι: καρέκλες, μπάγκοι, τραπέζια, κασόνια, κιβώτια, γραφομηχανές, χάρτες, αρχεία, καζάνια, τοπογραφικά όργανα, μεγάλες κωνικές σκηνές σε μπόγους, τηλεφωνικές συσκευές, αδέσποτες κουβέρτες, τάβλες, τρίποδα, περισσέματα από ξυλεία – όλα καταπασαλειμένα και βουτημένα στη λάσπη, κι όλο να μουσκεύονται τώρα όλα και περισσότερο με τη βροχή που σταθερά δυνάμωνε.

Ρώταγε ο ένας τον άλλονε τι ξέρει. Κανείς δεν ήξερε τίποτε – μα κι ο καθένας είχε ακουστά πως φεύγουμε και γι’ αυτό βρισκότανε εδώ. Έτσι ο ένας με τον άλλο είχαμε ειδοποιηθεί. Πώς; Από ποιον; Κανείς πάλι δεν ήξερε – μα αν έρθουνε (όπως λένε) αυτοκίνητα να μας πάρουνε, πάντως θα ’ρθουνε απ’ τη Μέρτζανη˙ γι’ αυτό κοιτάμε κατά κει.

Απ’ τη μεριά της Κόνιτσας άρχισαν να καταφτάνουν και να περνούν με χίλια βάσανα ανάμεσα μας κάτι τμήματα ιππικού. Περνούσαν σε μονή γραμμή και τα καπούλια κ’ οι ουρές των αλόγων ήτανε πάνω στα μούτρα σου. Φαινόντουσαν κατακουρασμένα τ’ άλογα˙ οι ιππείς είχαν τα χάλια τους. «Πού πάτε, παιδιά. Για πού;», φωνάζανε ολοτρίγυρα οι φαντάροι και σηκώνανε τα χέρια για να τους προσέξει ο καβαλάρης. Μα εκείνοι μένανε μουγγοί, κοιτώντας τα δυο αυτιά του αλόγου τους, ή σηκώνανε, σεκλετισμένοι, τους ώμους.

Κι άξαφνα κάτι ασταμάτητα απανωτά κορναρίσματα ανοίξαμε ένα μεγάλο κενό γύρω από δυο αεροδυναμικές λιμουζίνες που ερχόντουσαν απ’ τη μεριά της Μέρτζανης, γιομάτες από άγνωστούς μας ανώτερους αξιωματικούς, που τα χρυσά γαλόνια τους στους ώμους τους και τα πηλίκια τους λαμπυρίζανε πίσω απ’ τα κρυστάλλινα τζάμια. Κόψανε για μια στιγμή τη φόρα τους, η πίσω πόρτα του πρώτου αυτοκινήτου άνοιξε απότομα κι ένας αξιωματικός, τόσο άψογα ντυμένος που λες και πήγαινε σε παράτα, πρόβαλε βιαστικά με το ’να πόδι στο μαρσπιέ:

«Βρε σεις!» ξελαρυγγιαζότανε με πάθος κουνώντας απειλητικά το χέρι του σε μας, «τι καθόστατε ακόμη εδώ! Φευγάτε γρήγορα! Οι Ιταλοί έρχονται! Θα σας πιάσουν όλους! –Φευγάτε!», ακουγόταν ακόμη η φωνή του κι όταν τον είχαμε χάσει απ’ τα μάτια μας.

Μια ιαχή σηκώθηκε απ’ όλο το συμπιεσμένο πλήθος, που δεν ήξερες τι σημαίνει, γιατί ο καθένας φώναζε ό,τι του κατέβαινε˙ ένα γενικό κυμάτισμα ανατάραξε όλον αυτό τον όγκο από ανθρώπινες ψυχές – μια μπρος, μια πίσω, μια πλάι – που ταλαντευότανε διστακτικός ακόμη, αναποφάσιστος, ακέφαλος – που ένιωθε άξαφνα μια φοβερή απομόνωση.

Άρχισε από κείνα τα τμήματα της Χωροφυλακής, που παρατώντας τα πάντα: τον οπλισμό τους, το υλικό τους, ως και τις κουβέρτες τους ακόμη, ανοίγανε βιαστικά δρόμο ανάμεσά μας με σπρωξιές, κι αμίλητοι, κάνοντας, για να μη τους πάρουμε χαμπάρι, πως βιάζονται για υπηρεσία – κι από κείνους τους άλλους, πάλι της Χωροφυλακής, που κόντευαν να μας τσαλαπατήσουν καβαλικεμένοι άμαθα σε κάτι άλογα χωρίς σέλα, που ποιος ξέρει πού τα ξετρύπωσαν, και γαντζωμένοι, για να μη μπατάρουν, πάνω στα μαλλιά του αλόγου.

(β' μέρος)

Γιάννης Μπεράτης

«Το πλατύ ποτάμι»

Φευγάτε! (β’ μέρος)

Γιάννης Μπεράτης

«Το πλατύ ποτάμι»

(α' μέρος)

Ευτυχώς για μας, προτού μεταδοθεί ο πανικός, κάτι φωνές φώναξαν: «Έρχονται τ’ αυτοκίνητα!» Όλα ηρεμήσανε μεμιάς μες στη χαρωπή αναμονή. Έβρεχε, όπως λένε, με το τουλούμι, όλοι μας είχαμε μουσκέψει ως το κόκκαλο, η νύχτα είχε γίνει κατασκότεινη. Είδαμε τα φώτα τους, το ’να πίσ’ απ’ τ’ άλλο, λαμπερά, πασίχαρα, να στρίβουν την τελευταία κορδέλα, να ευθυγραμμίζουν, και να ’ρχουνται πια γραμμή κατ’ απάνω μας. Έρχονται! Έρχονται να μας πάρουν! αντιβούιζε όλος ο τόπος κι ο καθένας έσκυβε για να περιμαζέψει τα πράματά του και ν’ ανοίξει όσο μπορεί πιο ελεύθερο δρόμο.

Α! δεν θα ξεχάσω ποτέ, μου φαίνεται, αυτό το γιουρούσι που έγινε τότε! Ήτανε όλα-όλα τους έξι, κι ό,τι και να γινόταν δε θα χωρούσαν ούτε το ένα τέταρτο απ’ όσους βρισκόμαστε εδώ. Ούτε επιχείρησα να πλησιάσω, γιατί άξαφνα, ήτανε ένα θέαμα αηδιαστικό. Αν τους έλεγες πως πρέπει να σκοτώσουν τον άλλο για να βρουν μια θέση – θα το κάνανε. Ήτανε μια ομαδική αλλοφροσύνη – φωνές, χτυπιές, παρακάλια, τραβήγματα – μια τέλεια ξετσιπωσιά κι αδιαφορία για την εντύπωση που δίνεις. Από τους πρώτους, καθισμένο μάλιστα στην καλύτερη θέση, δίπλα στο σωφέρ, είδα τον Ανανίου. Κρατούσα μπράτσο τον Καψωμένο˙ είχαμε ανεβεί πάνω σε μια ξερολιθιά˙ κι από κάτω μας μάνιαζε όλη τούτη η ανθρωποθάλασσα. Τον ένιωθα να μου σφίγγει κι αυτός το μπράτσο μου πάνω στο στήθος του, σε μια ασυναίσθητη, ίσως, σύσπαση φρίκης. Άκουγες βόγγους χτυπημένων, ή κι απ’ άλλους που τους ποδοπατούσανε ακόμη, το ρόγχο των μηχανών, απότομες εξατμίσεις. – Ξεκινήσανε επιτέλους. Ένα ολόκληρο κύμα έτρεχε ακόμη από πίσω τους, προσπαθώντας να σκαρφαλώσει. Άλλους τους σπρώχνανε όσοι ήταν πια μέσα, άλλοι γκρεμοτσακιζόντουσαν μόνοι τους.

Τ’ αυτοκίνητα χαθήκαν πια – δόξα το Θεό! Όσοι απομένανε, απομένανε λαχανιασμένοι, σχεδόν κατάπληκτοι στην αρχή, κ’ ύστερα ξέσπασαν απότομα οι φωνές κ’ οι βλαστήμιες, που πάλι, το ίδιο απότομα, βουβάθηκαν σε λίγο.

Έγινε μια μεγάλη σιγή. Δεν άκουγες τίποτε άλλο παρά τη βροχή που έπεφτε επάνω μας σαν καταρράχτης. Για να συνέλθω από το ρίγος του πυρετού, από το μούσκεμα της βροχής (Ε! και γιατί να μην την πούμε τη λέξη;), απ’ την απόγνωση, έπινα όλο και πιο πολύ κονιάκ απ’ το παγούρι μου. Ο Καψωμένος προσπαθούσε, άτονα, να μ’ εμποδίσει, μα κι αυτουνού του πέφτανε βαριά, αδρανή, άσκοπα, τα δυο χέρια στα πλάγια.

Άρχισε η διαρροή, που κανένας δε μπορούσε να την συγκρατήσει. Στην αρχή ένας- ένας, δυο-δυο, κ’ ύστερα ολόκληρα μπουλούκια, που χανόντουσαν, χειρονομώντας και φωνάζοντας, μες στη βροχή και τη νύχτα – και πίσω τους να τρέχουνε, για να ενωθούν βιαστικά μαζί τους, κάτι αναποφάσιστοι μοναχικοί, που τώρα πια σα να τους ρουφούσε μαγνήτης.

Άλλοι είχανε βάλει χέρι σε κάτι άλογα. Ήτανε κάτι ζώα ψηλά με φαρδιά καπούλια, κι απάνω τους καβαλικεμένοι και δύο, και τρεις, και τέσσερις ακόμη, σφιχτά πιασμένοι ο ένας απ’ τη μέση του άλλου, μ’ όλα τα πόδια τους, κι απ’ τα δυο πλάγια, απλωμένα στη σειρά για να κλωτσήσουν αμέσως όποιον θα τολμήσει να πλησιάσει.

Ο Νίκος ο στρατιώτης μου, που τόση ώρα στριφογύριζε γύρω μου σα να καθόταν σ’ αναμμένα κάρβουνα, το ’χε σκάσει άξαφνα κι αυτός. Ο τόπος κάπως άδειαζε. Από την Κόνιτσα άρχισαν να φτάνουν κάτι σκόρπια τμήματα μεταγωγικού. Οι φαντάροι ρίχτηκαν να καβαλήσουν στα καπούλια των μουλαριών. Οι μεταγωγικοί αντιστεκόντουσαν˙ ήρθανε στα χέρια, το φορτωμένο μουλάρι τίναζε το σκοινί του, κλωτσούσε – γινότανε αληθινό πανδαιμόνιο.

Εκείνο που μου έκανε κατάπληξη ήτανε που είδα άξαφνα τον Πολιτόπουλο, τον Πολιτόπουλο που τον γνώριζα καλά και τον ήξερα τόσον καιρό για παλικάρι. Αξιολύπητος κι αξιοδάκρυτος τώρα, έτρεχε πίσω από κάθε μουλάρι που περνούσε μπροστά του και προσπαθούσε με μια πηδιά να βρεθεί πάνω στα καπούλια, μα κάθε φορά έπεφτε άτσαλα, με την κοιλιά, γλιστρούσε ή τον έσπρωχνε ό μεταγωγικός, και βρισκόταν ξαπλωμένος μέσα στη λάσπη.

«Πάρτε με και μένα! Πάρτε με και μένα!» φώναζε ικετευτικά.

Έτρεχε, με τα δυο του χέρια σηκωμένα ψηλά˙ η μανδύα του, του ’χε ξεκουμπωθεί κι ανέμιζε πέρα-δώθε πίσω του.

Γιάννης Μπεράτης

«Το πλατύ ποτάμι»

Έκλαιγε, εκεί ορθός μπροστά μου

(Απρίλης 1941. Αλβανικό μέτωπο)

Ε! Τι μπορεί να τον κάνει ο πανικός τον άνθρωπο! Δεν είχα πια καμιά αμφιβολία πως η προπαγάνδα οργιάζει γύρω μας, μα δεν το ’χα νιώσει ποτέ πιο έντονα όσο στην περίπτωση του Παναγιώτη.

Ήταν εκείνος ο ανοιχτόκαρδος και ροδοκόκκινος στρατιώτης που η τεράστια παλάμη του τύλιξε όλο το χέρι μου εκείνο το πρώτο βράδυ που μπήκα στο σπίτι που με στέλνανε να εγκατασταθώ, ενώ τα μικρά του μάτια χαμογελούσαν ήρεμα, τίμια, καλοκάγαθα. Που τόσο υπερηφανευότανε πως την έχει κάτω, στο έμπα της σκάλας, την αραβίδα του, γιατί σαν ιπποκόμος «συνδέσμου» αξιωματικού είχε πάει φορές και φορές στις πρώτες γραμμές. Που μου ’χε ρίξει βεντούζες και μ’ είχε ζυμώσει στο τρίψιμο, ενώ χοντροί κόμποι ιδρώτα πέφτανε πάνω στην πλάτη μου απ’ το ολοκόκκινο ξαναμμένο και καταφχαριστημένο του πρόσωπο. («Στο χωριό, όλους αυτός τους έτριβε, κύριε Ανθυπασπιστά», έλεγε για να με καθησυχάσει) και μ’ είχε περιποιηθεί, σα μεγαλύτερος αδερφός, όσες μέρες μ’ είχε ταράξει – τότε – εκείνη η αναθεματισμένη γρίππη.

Είχε μάθει σήμερα πως το Σώμα είχε χωριστεί σε δύο κλιμάκια, και πως το πρώτο, που θα περιλάβαινε όλες τις δευτερεύουσες υπηρεσίες, θ’ αναχωρούσε απόψε, ενώ τ’ άλλο, που σ’ αυτό υπαγόταν κι αυτός σα στρατιώτης αξιωματικού «συνδέσμου», θα ’μενε ακόμη εδώ, χωρίς να ’χει αποφασιστεί ως τα πότε.

Δεν τον είχα ακόμη δει αυτές τις μέρες, μετά την επιστροφή μου απ’ το Μπούμπεσι. Τον πήρε κάπως το μάτι μου να με παραμονεύει, καθώς στεκόμαστε με κάτι άλλους αξιωματικούς στην άκρη του καλντεριμιού, με τον γκρεμνό από κάτω μας, κοιτώντας, δίπλα στο σταχτογάλαζο ποτάμι, όσο κομμάτι δρόμο φαινότανε, που ’χε μαυρίσει από κάτι τμήματα του «βαρέως» που κατηφορίζανε βιαστικά, ενώ η βουή από βαριά σιδερικά που τραντάζονται ακατάπαυστα μας έφτανε κυματιστά εδώ πάνω.

Όταν είδε τους άλλους αξιωματικούς ν’ απομακρύνονται, με πλησίασε. Έμεινα κατάπληκτος με την αλλαγή του. Έτρεμε, παιδεύοντας τα δάχτυλα και των δυο χεριών του καθώς κάθε τόσο, ασυναίσθητα, φαίνεται, τα σταύρωνε και τα ’λυνε πάλι βιαστικά, σ’ ένα σχήμα νευρικής παραληρητικής ικεσίας.

Ήτανε κίτρινος, με βουλιαγμένα μάτια και μάγουλα, αξούριστος, με σιχαμένα ανοιχτόξανθα αραιά γενάκια γύρω στο πηγούνι του, τα χείλια του ήταν ξασπρισμένα και όλο σκασίματα, και τα μάτια του, μεσ’ απ’ τις βουλιαγμένες κόγχες τους, με κοιτούσαν ξετρελαμένα και περίτρομα.

Όχι, έλεγε, κ’ η φωνή του τραύλιζε από ένα εσωτερικό τρεμούλιασμα που δεν συγκρατιότανε άλλο, σαν ένα πουλί δεμένο απ’ τα πόδια που απελπισμένα φτεροχτυπιέται –όχι, ούτε ήτανε, ούτε είναι άρρωστος, κύριε Ανθυπασπιστά, μα να χαρείς ό,τι αγαπάς, κι αν σου ’χω κάνει κι εγώ λίγο καλό στον κόσμο… Έχει πέντε αδερφάδες, κύριε Ανθυπασπιστά, με κανέναν άλλον προστάτη απ’ αυτόν… Έτσι να πέσω να σου φιλήσω τα πόδια σου… (Τον άρπαξα απ’ τους δύο αγκώνες για να τον συγκρατήσω). Θέλει ν α φ ύ γ ε ι ! ν α φ ύ γ ε ι ! – με το πρώτο κλιμάκιο! –Να μην τον αφήσουνε εδώ, γιατί όπου να ’ναι οι Ιταλοί φτάσανε – μας έχουν ζωσμένους από παντού, κι αχ! θα τον πάρουν κι αυτόν αιχμάλωτο… Σ’ ό, τι έχεις πιο ιερό, και στ’ όνομα του Χριστού και της Παναγίας, πες δύο λόγια στον αξιωματικό του για να τον αφήσει να φύγει μαζί μας – για να προλάβουμε καταλαβαίνεις; (σφύριζε σχεδόν) –να προλάβουμε…

Έκλαιγε, εκεί ορθός μπροστά μου, στην άκρια του γκρεμνού, και χοντρά δάκρυα καναλούσαν πάνω στα κιτρινισμένα του μάγουλα, και καθώς στάζανε, του βρέχανε τη μανδύα του.

Έμενα άναυδος μ’ αυτή τη σκηνή, τα ’χα χάσει, και στην αρχή δεν ήξερα τι ν’ απαντήσω.

«Μα τι είν’ αυτά που λες, μωρέ Παναγιώτη !» είπα στο τέλος. «Ποιος θα μας πιάσει; Πώς θα πάμε όλοι αιχμάλωτοι; Ποιος κάθησε και του τα ’πε όλ’ αυτά ! Πώς κάνεις έτσι σα μωρό παιδί; Και γιατί πιστεύεις έτσι, μωρέ Παναγιώτη, όλα τούτα που διαδίδουν για να μας φαρμακώσουνε όλους μας ακόμη πιο πολύ;»

Μα έβλεπα καθαρά πως δεν κάνω τίποτε μ’ ό,τι και να του λέω. Μου ’χε πιάσει πάλι μες στα δυο χέρια του το χέρι μου και με κοιτούσε ικετευτικά μες στα μάτια, σαν πιστό ζώο που περιμένει τα πάντα απ’ τον αφέντη του.

«Καλά», είπα σε λίγο για να δώσω ένα τέλος σ’ αυτή την οδυνηρή σκηνή (αν και ήξερα πως ό,τι μου ζητάει είναι όχι μόνο απραγματοποίητο, αλλά κι εντελώς ανάρμοστο), «καλά˙ θα κάμω ό,τι μπορώ. Μα κι εσύ, μην τα βάζεις έτσι κάτω, μωρέ Παναγιώτη!»

Έσκυψε (ποιος θα το περίμενε ποτέ!) να μου φιλήσει το χέρι, μα το τράβηξα εγκαίρως. Τον είδα ν’ απομακρύνεται με σκυμένο κεφάλι, ενώ ακόμη οι πλάτες του όλο αναταραζόντουσαν.

Γιάννης Μπεράτης

«Το πλατύ ποτάμι»

Δεν υπάρχει πια στρατός

(Απρίλης 1941. Αλβανικό μέτωπο)

Από την αρχή όλη η υπόθεσή του μου φάνηκε αρκετά ύποπτη. Έλεγε πως ήρθε απ’ τη Μεραρχία του, την 5η Μεραρχία των Κρητών που βρισκότανε στην Τρεμπεσίνα, για να φέρει κάποιο έγγραφο στο Σώμα, μα αυτό δεν εξηγούσε γιατί είχε πάρει μαζί του όχι μόνο όλα τα πράματά του, αλλά και τον στρατιώτη του ακόμη, έναν Κρητίκαρο ως εκεί πάνω, αυτή τη στιγμή όμως παράξενα αλαλιασμένο, που όλο κοιτούσε με κατεβασμένο κεφάλι φιλύποπτα δεξιά κι αριστερά και δεν έβγαζε τσιμουδιά απ’ το στόμα του, παρά μόνο όταν πλησίαζε κάπου-κάπου τον Τσουμπρή κι όλο κάτι του ’λεγε ψιθυριστά μες στ’ αυτί.

Μόνο κατά το βραδάκι, όταν μείναμε μόνοι: ο Καψωμένος, αυτός κι εγώ, ο Τσουμπρής άνοιξε τα χαρτιά του.

Έβαζε μπρος την ηλικία του και την πείρα του κι εμάς μας θεωρούσε παιδιά – ιδίως εμάς τους δυο, με τις φυλλάδες μας και τα κιτάπια μας, που έτσι δε θα δούμε ποτέ προκοπή στη ζωή μας. Αυτός, το ψοφίμι το οσμίζεται από μακριά.

― Λακίσανε οι Κρητικοί, Γιάννη! Λακίσανε οι Κρητικοί, Στέλιο! – κι άντε τώρα δρόμο ποιος θα φτάσει πρώτος στο νησί του. Τους είχε δει και τους ξέρει καλά αυτούς τους μαραθώνιους όταν ήταν αυτός, στα 1922, στη Μικρά Ασία. Απ’ όπου περνάς είναι σα να πέρασε θεομηνία κι ακρίδα – δε θα βρεις ούτε κεχρί να φας. Μην είσαστε βλάκες, μωρέ, έλεγε, μην είσαστε μπαίγνια – σα βιβλίο ανοιχτό βλέπει τι θα γίνει από δω και κάτω που δε θα δίνεις ούτε του αγγέλου σου νερό. Ναι, το ’σκασε απ’ τη Μεραρχία του – και καλύτερα να κόψει εδώ μπροστά μας το σβέρκο του, παρά να ξαναγυρίσει σ’ εκείνη την Τρεμπεσίνα με τα τρακόσα αεροπλάνα κάθε μέρα πάνωθέ του κι όλο το βουνό να τρέμει και να σείεται σα να κοιλοπονάει και σένα να ’χει κοκκαλώσει ως κ’ η ψυχή σου μέσα σε κείνες τις σπηλιές που όλο αναρωτιέσαι πώς δε σε πλακώσανε ακόμη. Ελάτε μαζί μου, έλεγε. Μην ελπίζετε τίποτε πια. Από τώρα και μπρος – το βλέπει χεροπιαστά μπρος τα μάτια του – θα ’ναι κάτι πολύ χειρότερο απ’ τη Μικρά Ασία. Ο σώζων εαυτόν σωθήτω. Μα δεν καταλαβαίνουμε λοιπόν πως δεν υπάρχει πια στρατός; Πως όλο τούτο δε θα ’ναι σε λίγο παρά ένα τσούρμο από ξυπόλυτους και πειναλέους που θα λαχανιάζουν για να φτάσουν στις πατρίδες τους; Που θ’ αρπάζουν ο ένας τον άλλονε απ’ το καρύδι για ένα μαρουλόφυλλο; Από δω και στο εξής, έλεγε και χτυπούσε δυνατά με τον τεντωμένο δείχτη του, που ’χε γίνει σα σίδερο, τα τρία στέρνα, υπάρχει μόνο ο Καψωμένος, ο Μπεράτης κι ο Τσουμπρής. Και τον θέλω εγώ τον Τσουμπρή!

Ήταν ξεδιάντροπες οι κουβέντες του κι εντελώς ξένες με την ψυχή μας. Δεν του το ’παμε κατάμουτρα γιατί ήταν συνάδελφος και φίλος - και μεις οι δυο, παρ’ όλο τον πόλεμο, άνθρωποι με γαλήνιες συνήθειες. Ίσως κι επειδή μες στη γενική ατμόσφαιρα που ζούσαμε τούτη την στιγμή, ο Τσουμπρής να μην ήτανε τίποτε άλλο παρά μια φωνή που έλεγε καθαρά το τι νιώθει.

Του ’παμε μόνο: Όχι, Τσουμπρή. Αυτά τα πράγματα δε γίνονται. Μάθαμε πως ακριβώς σήμερα περνάει κατ’ απ’ το Μπαντλόνι η Μεραρχία σου, η Μεραρχία των Κρητών, ή τουλάχιστον, όσα τμήματα της μείνανε. Κατέβα καλύτερα να την συναντήσεις κι εσύ, μη βρεις κάνα μπελά. Καλή τύχη. Θα δεις πως τα πράγματα δε θα γίνουν όπως τα λες.

Ο Τσουμπρής σήκωσε τους ώμους, κούνησε το κεφάλι του κι αναστέναξε σα να λυπάται που με τα μυαλά που ’χουμε δε θα δούμε ποτέ Θεού πρόσωπο, ξύπνησε τον στρατιώτη του που ’χε αποκοιμηθεί πίσ’ απ’ την λινάτσα που χώριζε στα δύο το δωμάτιο και βγήκε, αμίλητος, στο σκοτεινό καλντερίμι.

«Θα δεις πως θα ξανανταμώσουμε!» μας φώναξε από μακριά, «κι ας λέτε ό,τι θέλετε εσείς. Να με χέσετε αν δεν σας φτάσω ζωντανούς στην Αθήνα!»

Άξαφνα ξαναγύρισε, έχωσε το κεφάλι του στη μισάνοιχτη πόρτα, και με φωνή περιγελαστική, μα που δεν είχε πια καμιά τραχύτητα, μας ψιθύρισε τραγουδιστά:

«Σας αγαπάω γιατί είσαστε νήπια».

Γιάννης Μπεράτης

«Το πλατύ ποτάμι»